Abdest ve Gusül

Namaza Hazırlık

Namaz ibadeti, şartları tutan kadın ve erkek her Müslümana farz olan bir ibadettir. Hasta bile olsak, yolcu da olsak hatta savaşta bile terk etme imkânı olmayan bir ibadettir.

Namaz gözümüzün nuru ve mü’minin miracıdır.

Namaz dinin direğidir. Peygamber Efendimiz (s.a) şöyle buyurmaktadır:

“رَأْسُ الْأَمْرِ الْإِسْلاَمُ وَعَمُودُهُ الصَّلاَةُ…

"Dinin başı İslâm (kelime-i şehâdet getirerek Allah’a teslim olmak), direği ise namazdır." (Tirmizî, Îmân, 8; İbn Hanbel, V, 231)

 

Namaz bizi kötülüklerden alıkoyar.

اِنَّ الصَّلٰوةَ تَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَٓاءِ وَالْمُنْكَرِؕ

“Kuşkusuz namaz hayâsızlıktan ve kötülükten meneder.”  (Ankebut,45)

Namaz ibadetinin ön şartlarından birisi de abdesttir. Abdest, Arapça’da “güzellik ve temizlik” mânasına gelen vudû’ (وضوء) kelimesiyle ifade edilir. (DİA)

 

Abdest

Maddi bir temizliktir. Ama bizi aynı zamanda namaza hazırlayan manevi yönü vardır. Yani namaz için ön şarttır. Çünkü abdest olmadan namaz kılamayız. Uygulamasını bütün ibadetlerde olduğu gibi Peygamber Efendimiz (s.a) öğretir.

 

“مِفْتَاحُ الْجَنَّةِ الصَّلاَةُ وَمِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الْوُضُوءُ.”

“Cennetin anahtarı namaz, namazın anahtarı ise abdesttir.” (Tirmizî, Tahâret,1; İbn Hanbel, III, 341)

 

Abdestin Farzları ve Sünnetleri

Abdestin farzları:

Hanefi mezhebinde dörttür: Elleri kollarımızla birlikte yıkamak, yüzümüzü yıkamak, başımızı mesh etmek ve ayaklarımızı yıkamak.

Şafi mezhebinde ise altıdır: Hanefilerdeki dört şarta ilave olarak niyet ve tertip vardır.

Kur'an-ı Kerim abdest hakkında şunu bize öğretir:

يَٓا اَيُّهَا الَّذٖينَ اٰمَنُٓوا اِذَا قُمْتُمْ اِلَى الصَّلٰوةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَاَيْدِيَكُمْ اِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُ۫سِكُمْ وَاَرْجُلَكُمْ اِلَى الْكَعْبَيْنِۜ 

“ Ey iman edenler! Namaz kılmaya kalkacağınız zaman yüzlerinizi, dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin, ayaklarınızı da topuk kemiklerine kadar (yıkayın).” ( Maide,6)

Abdestin Sünnetleri:

Sünnetlerinden bazıları şunlardır: Abdeste başlarken önce elleri bileklere kadar yıkamak. Abdeste “Eûzu” ve “Besmele” ile başlamak. Yani “Eûzu billâhi mine’ş-şeytâni’r-racîm. Bismillâhi’r-Rahmani’r-Rahim” demek. Niyet etmek. Abdeste başlarken veya daha önce dişlerini fırçalamak. Misvak veya fırça yoksa dişlerini parmaklarıyla ovmak da yeterlidir. Ağzına üç kere su alıp her defasında boşaltmak. Ağza su almaya “Mazmaza” denir. Burnuna üç defa su çekmek. Buna “İstinşak” denir. Abdestte sıraya riayet etmek. Kollarını ve ayaklarını yıkarken önce sağdan başlamak. Başın tamamını mesh etmek. Buna “kaplama mesh” denir. Kulakları mesh etmek. Abdest organlarını yıkarken iyice ovmak. Abdest organlarını ara vermeden yıkamak. Buna “Vilâ” denir.

Su Olmadığında: Teyemmüm

Teyemmüm toprak ile alınan bir abdesttir. Abdest alınamadığı veya gusül yapılamadığı durumlarda temiz toprak yahut yer cinsinden bir maddeye elleri sürerek yüzü ve iki kolu meshetme ile yerine getirilir. (DİA)

 

Abdestin Hikmetleri

Abdeste öncelikle ibadettir. Yani bir ibadetin ön hazırlığıdır. Bu itibarla biz bütün ibadetlerde olduğu gibi öncelikle ibadet düşüncesi ve şuuruyla yerine getiririz. Yine Peygamber Efendimiz (s.a) ‘in öğrettiği şekilde yerine getirmeye çalışırız.

Abdest, namaz ibadetine bedenen ve zihnen hazırlanmaktır. Maddi kirlerimizden ve manevi kirlerimizden arınmak istediğimizin fiili bir gayretidir.

Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Müslüman —veya mümin— bir kul/kişi abdest alır da yüzünü yıkarsa, gözleri ile baktığı her günah suyla —yahut suyun son damlasıyla— yüzünden çıkar gider. Ellerini yıkadığı zaman elleriyle işlediği her günah su ile —yahut suyun son damlası ile— beraber ellerinden çıkar gider. Ayaklarını yıkadığı zaman ayaklarının yürüyerek işlediği her günah su ile —yahut suyun son damlasıyla— birlikte çıkar gider. Sonunda o kul/kişi günahlarından arınmış olur.” (Müslim, Tahâret, 32;Tirmizî, Tahâret, 1)

Abdest sırasında yıkanan azaların fiziki olarak bize faydalarından bahseden araştırmalar vardır. Günde beş defa abdest aldığımızı düşünürsek ellerimizi ve yüzümüzü yıkıyoruz. Bu hem kirlerin hem de mikropların arındırılması için ciddi bir temizliktir. Yine abdestin sünnetlerinden ağzımızı ve burnumuzu su ile temizlemek ( mazmaza ve istinşak ) beden sağlığı açısından son derece faydalıdır. Yine abdestin tansiyon dengesi ile ilgili de ciddi faydaları olduğunu ilim adamları ifade etmektedir.

İslam Ansiklopedisi (DİA) ilgili maddede şu bilgiler yer almaktadır: Vücut doku ve hücrelerinin iyi beslenebilmesi için kan dolaşımını sağlayan damarların tabii esnekliklerinin korunmasında ve damar sertlikleri ile tıkanmalarının önlenmesinde abdestin rolü büyüktür. Vücutla farklı ısıdaki suyun deriye temas etmesiyle damarlar açılıp kapanarak esneklik kazanır. Damarlarda daralma ve tıkanmaya yol açan vücut dokularındaki birikmiş artık maddelerin daha çok el, ayak ve yüz bölgelerinde bulunduğu göz önüne alınırsa, abdest alırken, yıkanmak üzere bu organların seçilmesindeki hikmet daha iyi anlaşılır. Ağız, burun ve boynun iki yanının su ile teması da özellikle beyinde kan dolaşımının güçlenmesi bakımından çok faydalıdır. Bunun gibi vücudun temel korunma sistemi olan lenf dolaşımını sağlayan ve vücuda giren mikroplara karşı koyarak onlarla savaşan beyaz kan hücrelerini (lenfosit), dokuların en ücra köşelerine ulaştıran lenf damarlarının düzenli çalışmasında da abdestin büyük tesiri vardır. Abdestte el ve ayakların yıkanması, vücut merkezine uzak bölgelerdeki lenf damarlarının dolaşım hızını artırdığı gibi, lenf sisteminin en önemli bölgeleri olan yüz, boğaz ve burnun yıkanması da bu sisteme önemli bir masaj ve güç kaynağı olur. 

Abdest, kişinin Rabbi için yapacağı bir güzellik/ ibadet için ön hazırlıktır. Bu aynı zamanda hatalarından dönmesi vardır. Yani tövbe ve istiğfar düşüncesi de vardır. Abdest alan kişi ya namaz için hazırlık yapıyordur, ya da nafile bir ibadet yapacaktır. Hatta sadece abdestli olmak bile ayrı bir güzelliktir.

Abdest alan kişi bir anlamda kendini koruyama almaktadır. Çünkü bu fiili öncelikle Allah için yaptığı bir davranıştır. Ayrıca farz veya nafile bir ibadete hazırlıktır. Peygamber Efendimiz (s.a) şöyle buyurmuşlardır:

مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ خَرَجَتْ خَطَايَاهُ مِنْ جَسَدِهِ حَتَّى تَخْرُجَ مِنْ تَحْتِ أَظْفَارِهِ » .

“Her kim abdest alır ve de abdesti(ni) güzelce almaya özen gösterirse, günahları vücudundan çıkar, hatta tırnaklarının altından süzülür gider.” (Müslim, Tahâret, 33.)

Abdest esnasında yıkanan azalar üzerinde düşünmek gerekir. Hayatın içinde en çok kullandığımız organlarımızdır. Bu aynı zamanda hem azaların şükrünü ifade etme, hem de azalarımızı temiz tutma gayretinin bir parçasıdır.

Elimizi yıkarız. Gündelik işlerimizin tamamını elimizle yaparız. Bu sebeple elimizi temiz tutmalıyız. Elimizi günahlardan koruduğumuz gibi, ürettiğimiz işlerde de helal olan yolu ararız. Elimizle hiç kimseye yük olmayız.

Hz. Peygamber (sav) Veda Hutbesini verdiğinde, henüz on yedisinde genç bir sahâbî olan Fedâle b. Ubeyd, bu konuşmaya tanık olmuş ve ondan şu kesiti bizlere aktarmıştır: “Dikkat edin, size mümini tanıtıyorum; o, insanların can ve mal hususunda güvendiği kişidir. Müslüman; elinden ve dilinden insanlara zarar gelmeyendir. Mücahid, Allah"a itaat yolunda nefsiyle mücadele eden; muhacir ise hata ve günahları terk eden kişidir.” Hadislerle islam, I/305

Yüzümüz bizim aynamızdır. Biz yüzümüzü kıbleye döneriz. Kıble bizim temel ölçümüzdür. Namazda kıble olduğu gibi gündelik hayatta da kıblemiz vardır. Bizim hayatta her olayda önceliklerimizi kabenin / kıblenin sahibine göre düzenleriz. Bunu da biz Kur'an-ı Kerimden öğreniriz. Kur'an-ı Kerim şöyle haber veriyor:

فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِؕ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُؕ

“ Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir; nerede olursanız olun yüzünüzü o yöne çevirin.” (Bakara,2/144 )

Kişinin yüzünün durumu aynı zamanda hissiyatını gösterir. Canımız bir şeye sıkıldı ise veya bir olaya sevindiğimizde bunu yüzümüz ile belirtiriz. Yüzümüz / bakışımız müminlere karşı müşfik, kâfirlere karşı ise şediddir.

Kur'an-ı Kerim şöyle haber veriyor:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِؕ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ

“ O, Allah’ın elçisi Muhammed’dir. Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı sert, kendi aralarında merhametlidirler.”  (Fetih, 29)

Yüzünde tebessüm olması mü’minin temel hasletlerindendir. Kişinin yüzündeki tebessümü sadaka olarak tarif eden bir peygamberin ümmetiyiz (Tirmizî, Birr, 36.) Bakışımızla da etrafımıza örnek oluruz. Kişinin yüzündeki organlarından birisi de gözleridir. Mü’min gözleri ile de imtihan halindedir. Harama bakmaktan sakınır. Nur suresi 30 ve 31. Ayetler bunu açık bir şekilde haber verir.

Başını mesh etme, esasında zihnini manevi kirlerden korumayı bize hatırlatır. Her gün zihnimizi kirleten çok sayıda olayla karşılaşırız. İbadetler ve özelde namaz yapılan abdest hazırlığı bizi teyakkuz halinde tutar. İbadetler bizim aidiyetimizi güçlendirir. Bizi başıboş bırakmaz. İbadetlerden beslenerek imanımıza zarar verecek söz ve davranışlardan uzak dururuz. İman nimeti mü’min için en büyük nimettir. 

Ayaklarımız bizi arzu ettiğimiz yere götürür. Biz ayaklarımızla maddi bir necasete / kire basmayız. Ama aynı zamanda kirli mekânlara da gitmeyiz. Kıyamet gününde ağızların mühürleneceği eller ve ayakların konuşmaya başlayacağı şöyle haber verilmektedir:

 

اَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلٰٓى اَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَٓا اَيْدٖيهِمْ وَتَشْهَدُ اَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

 

“ O gün onların ağızlarını mühürleriz; yapmış olduklarını elleri bize anlatır, ayakları da tanıklık eder.”  (Yasin,36/65 )

 

Gusül

Boy abdesti olarak da ifade ederiz. Cünüplük, hayız ve nifas gibi hükmî kirlilik halinden kurtulmak için gerekli olan dinî temizlik.(DİA)

Guslün Farz ve Sünnetleri

Gusülde bedenin tamamına su ulaştırılır. Yani kuru bir yer kalmamasına dikkat ederiz.

Hanefi mezhebinde guslün farzı üçtür: Mazmaza, istinşak ve bütün bedeni yıkamak. Yani ağzımızı ve burnumuzu su ile yıkar ve tüm bedenimize suyu ulaştırırız. Hanefi mezhebinde guslün bazı sünnetleri şunlardır: Besmele ile başlamak. Niyet etmek. Besmele ile niyeti, guslün evvelinde, elleri yıkarken söylemek. Ellerini yıkamak ve bedenin herhangi bir yerinde pislik varsa önceden onları gidermek. Edep yerlerini ( pislik olmasa bile) yıkamak. Gusülden önce abdest almak. Abdestte (yıkandığı yerde su birikiyorsa) ayakların yıkanmasını sonraya bırakmak, su birikmiyorsa ayakları da yıkamak. Bedene üç defa su dökmek ve her döküşte suyu bedenin her tarafına ulaştırmak. Su dökmeye baştan başlamak, sonra sağ omuza, daha sonra da sol omuza dökmek. Suyu ilk döküşte bedeni ovmak.

Şafii mezhebinde ise guslün farzı ikidir: birincisi niyet etmek, ikincisi tüm bedeni yıkamaktır. Sünnetleri ise, besmele çekmek, elleri yıkamak, avret yerlerini temizlemek, tam bir namaz abdesti almak, vücudu üç kez yıkamak (her uzvu üçer defa), saçları hilallemek ve tertip (önce baş, sonra sağ, sonra sol taraf) üzere hareket etmektir

Guslün Hikmetleri

Namaz abdestinde olduğu gibi gusül abdestinin de kişi üzerinde maddi faydaları vardır. Gusül kişinin özel hayatını kendiliğinden kontrol eder. Evli olmayan kadın veya erkek başka biri ile nikâhsız birlikte olamaz. Eşler arası özel hayatın düzenli yürümesinde gusül önemli bir etkendir. Ali Murat Daryal hocamızın önemli bir tespiti vardır. Hocamız gusül zorunluluğunu namaz ibadetine bağlar. Hocamız şöyle der: “ Cinsi beraberlik gusül abdestine bağlanmıştır. Gusül abdesti namaza bağlanmıştır. Namaz, vakte bağlanmıştır. Böylece gusül abdestine, vakit ile sınır ve ölçü getirilmiştir.” ( A.Murat Daryal, Vahyin Takip Ettiği Süreç / Kur’an ve Tefsir Araştırmaları,2000)

Gusül abdesti alması zorunlu olan bir kişi üzerinden bir namaz vakti geçmeyecek şekilde kendini ayarlamak zorundadır. Yani bir namaz vakti geçmeden gusül abdestini almalıdır. Bu davranış esasında bizim ibadet bilincimizle doğrudan alakalıdır. Özellikle bir kadının özel hali sona erdiğinde bir namaz vakti kuralına dikkat etmesi gerekir.