KÜRESEL TEKNOLOJİ FİRMALARI

Muhteşem Yedili (Magnificent 7) diye adlandırılan ve ABD teknoloji borsası Nasdaq’ı domine eden Apple, Microsoft, Alphabet (Google), Amazon, Nvidia, Meta Platforms (Facebook) ve Tesla hisseleri 2023 başından bu yana çok ciddi getiriler sağladı. Nasdaq endeksi de yine aynı dönemde % 70 civarı yükselmiş durumda. En agresif yükselişi sergileyen Nvidia'nın getirisi bir dönem % 425'e ulaşırken, Çin’de yaşanan olumsuzluklar nedeniyle en az yükseliş % 50 ile Apple'da gerçekleşti. Ülkemiz borsasında sürekli iniş çıkışlı endeks hareketleriyle enflasyonun üzerinde kazanç elde etmenin çok zorlaştığı bir ortamda, bu getirilerin dolar bazında olduğunu göz önüne aldığımızda kar’lılığın korkunç boyutları daha da belirginleşir. 

Bu şirketlerin piyasa değerlerine baktığımızda da dudak uçuklatan sayılarla karşılaşıyoruz. Mesela çip firması Nvidia'nın piyasa değeri 4 trilyon USD’ı aştı. Bu rakam Alman borsasında işlem gören tüm şirketlerin piyasa değerinden daha fazladır, yani bu demektir ki; halka açık tüm Alman şirketleri bir Nvidia etmiyor! Microsoft ve Apple ise 3 trilyon USD civarından değerlenirken Google, Amazon ve Facebook yine trilyon USD değerlemeye sahip diğer şirketlerdir.

Dün şirket değerlerine tek tek baktım, son durum şu şekilde; Microsoft 2.85 Trilyon USD; Apple 3.70 Trilyon USD; Nvidia 4.27 Trilyon USD; Amazon 2.26 Trilyon USD; Google 2.2 Trilyon USD; Meta (Facebook) 1.53 Trilyon USD; Tesla 1.19 Teilyon USD. Bu 7 şirkete ek olarak Nvidia'nın yükselişi ile grup dışı kalan Netflix'in piyasa değeri ise 394 milyar USD.

Bu rakamları görünce inanın insanın kafası çok karışıyor, bir şirketin nasıl olur da bir devlet kadar geliri olur diye düşünmeden edemiyorsunuz. Kıyas yapmak açısından örneğin sadece bu şirketlerin piyasa değerlerinin toplamı, ABD'den sonra en büyük borsaya sahip Çin'in halka açık tüm şirketlerinin piyasa değerlerinin toplamını alıyor. Keza 2025 yılında ABD'de borsaya açık 6.658 şirketin toplam piyasa değeri 9.3 Trilyon USD yükselmişken, bunun 5.1 trilyon USD'si bahsi geçen 7 şirketten geliyor. 

Özetle “teknoloji” son dönemin parlayan yıldızı olduğu gibi, bu küresel devasa şirketler küçüklere pek yaşam hakkı tanımamaya, hatta devletler gibi davranmaya doğru gidiyorlar hissiyatı da doğal olarak zihinlerde oluşuyor.

İzninizle sırasıyla bu şirketleri tek tek kısaca inceleyelim. 

1-Microsoft: Hepimizin uzun zamandır bildiği gibi bilgisayar işletim sistemi ve ofis/iş yazılımları pazarında tüm dünyayı domine etmiş en önemli firma. Ana iş kolunda neredeyse rakipsiz ve alternatifsiz, ama artık sadece işletim sistemi satmıyor, bunun yanında yazılım, donanım, bulut bilişim, yapay zeka, arttırılmış gerçeklik, oyun, sosyal medya başta olmak üzere birçok alanda milyarlarca kullanıcıya hizmet veriyor. Homeoffice uygulamasının artması da şirketin büyümesini destekliyor. Hepimizin bir şekilde işte veya evde kullandığımız Windows, Office, Azure, Bing, LinkedIn, Skype, Xbox programları yoğun kullanımdaki ürünleri.

2-Apple: Hepimizin “ısırık elma” olarak tanıdığı ve hemen her yerde karşımıza çıkan, Iphone telefonlarını icat eden dünyanın en büyük teknoloji şirketlerinden birisi. Bilgisayar, akıllı telefon, tablet, akıllı saat, kulaklık, müzik, film, TV, oyun, yazılım ve hizmet gibi pek çok alanda ürün ve servis sunuyor. Yeni bir ürün piyasaya sürüleceği zaman bunu alabilmek için mağazalar önünde geceden sıraya girip saatlerce bekleyen sadık müşteri kitlesi güçlü yanlarının başında geliyor.

3-Nvidia: Yapay zeka kullanımının hemen her alana yayılmasıyla yüksek işlem gücü ihtiyacı hızla artmaya devam ederken, bu ihtiyacı karşılayacak çipler de Nvidia tarafından tasarlanıyor ve tüm dünyaya satılıyor, ayrıca kullanımlarının daha da çok artması bekleniyor. Keza blockchain uygulamalarında da Nvidia tasarımı çipler yine ön planda rağbet görüyor. Bu alanda son yılda ciddi atılım göstererek görece yüksek bir sektörde faaliyet gösteriyor olması da önemli bir avantaj olarak karşımıza çıkıyor.

4-Amazon: Yine tüm dünyada faaliyet gösteren, yaptığı teknolojik atılımlarla pazar payını sürekli arttıran, herkesin e-ticaret ile sınırlı sandığı önemli bir başka teknoloji şirketi. Faaliyetleri perakende alan ile de sınırlı değil. Bulut bilişim, yapay zeka, sağlık, biyoteknoloji, uzay, otonom araç, drone, robotik, akıllı ev teknolojileri gibi alanlarda yoğun yatırımları mevcut.

5-Google: İnternetin merkezi desek sanırım yanlış olmaz, bir çok taklidi olmasına rağmen ilk çıkmasının verdiği avantajla dünyada ciddi bir rakibi olmayan arama motoru. Reklam, e-posta, harita, çeviri, video, sosyal ağ, akıllı telefon, tarayıcı, bulut bilişim, yapay zekâ, otonom araç, sağlık, eğitim gibi pek çok alanda tüm dünyaya ürün ve servis sağlayan bir teknoloji devi firma.

6-Meta: Facebook ile hayatına başlayan şirket, bugün sosyal medya, video, reklam, akıllı telefon, akıllı gözlük, artırılmış gerçeklik, yapay zeka, bulut bilişim, e-ticaret, sağlık, eğitim gibi birçok konuda faaliyetini etkin biçimde sürdürüyor. Hemen herkesin aşina olduğu Facebook, Instagram, WhatsApp, Messenger, Oculus, Workplace ilk akla gelen yaygın uygulamaları. Özellikle programlarını kullanıcılarından topladığı veriler ve gösterdiği reklamlarla geçmişteki ABD başkanlık seçimlerininin sonucuna dahi etki etmiş olması, nasıl bir güç olduğunu ve tehlikelerini anlatmaya yeter de artar bile.

7-Tesla: Elektrikli araç dönüşümünü dünyada ilk başlatan ve sürdüren, Elon Musk isminde sahibi ile medyatik çıkışları hiç bitmeyen küresel şirket. Çinli şirketlerin son dönemde yaptığı atılımlarla tahtı sallanır gibi olsa da hala çok güçlü. Bu kategoriye sanırım Elon Musk’ı dahil etmek daha uygun olur, çünkü kendisi SpaceX uzay şirketinin kurucusu, CEO'su ve mühendislik ile tasarım ofisleri şefi; Tesla otomotiv şirketinin CEO'su ve ürün mimarı, The Boring Company şirketinin kurucusu, Neuralink, Starlink ile OpenAI'nin kurucu ortağı ve ayrıca ilk eş başkanı, eski ismiyle Twitter (X)’ın sahibi. Yani teknolojinin bir çok alanında geleceğe yatırım yapan bir başka oligark, hatta Neuralink ile insanlığın geleceği konusunda yürekleri ağzımıza getiriyor.

8-Netflix: Rakipsiz değilse de internet üzerinden yayımcılık (streaming) pazarının ilk küresel ve halen ilk akla gelen en önemli markası. Bugüne kadar Disney+ başta olmak üzere birçok rakibinin Netflix'i tahtından indireceği iddia edildi, ancak hiçbiri henüz başaramadı. Hepimizin giderek daha fazla ekrana maruz kaldığımızı, çoğunluğun ana eğlencesinin bir şeyler izlemek olduğunu ve bu durumun yakın gelecekte değişmesinin beklenmediğinden yola çıkarak Netflix'in de tüm dünyada Coca Cola gibi bir yaygınlığa erişmesinin imkansız olmadığını varsayarsak yanılmış olmayız düşüncesindeyim.

Özetle bu şirketlerin hemen hepsi, çalıştıkları alanı az ya da çok domine eden ve gelecekte de bu pozisyonlarını koruyabilecek hatta güçlendirecek durumdalar. Yaptıkları devasa Ar-Ge harcamaları da bu durumu destekler nitelikte. Alanlarında tek güçlü olmayı başardıkları için, çıkardıkları ürünleri fiyatlama güçleri ve karlılıkları çok yüksek, talep esneklikleri düşük, nakit zengini şirketler, başlarında da dünya servet sıralamasında en ön sıralarda yer alan birer oligarkları var, bu CEO’ların ağızlarından çıkan her söz ABD Başkanından bile önemli hale gelmiş durumda, özetle kendi alanlarında tekelleşmiş ve devletlerden bile etkili hale gelmiş birer kartel oldukları söylenebilir. Ayrıca artan fiyatlara rağmen müşteri kaybetmeyen, aksine giderek daha vazgeçilmez hale gelen iş kollarında faaliyet gösteriyorlar. Öte yandan canlarının istediği gibi çalışanlarına davranıp, yapay zeka uygulamalarının işleri devralmaya başladığında, hiç bir şey düşünmeden emektar çalışanlarını kapı dışına rahatlıkla bırakıp yollarına devam edebiliyorlar.

Tüm bu teknoloji şirketlerine bir arada baktığımızda ise karşımıza daha korkutucu bir tablo çıkıyor. Ne yaptığımızı, nereye gittiğimizi, ne aldığımızı, ne yediğimizi, kimlerle nasıl sosyalleşip ne konuştuğumuzu, hangi siyasi partiyi desteklediğimizi, saat kaçta uyuyup uyandığımızı, uyku kalitemize kadar bizim kullandığımız kendilerine ait teknoloji ürünlerinden otomatik elde ettiği verilerle bilen ve daha da kötüsü bizi yönlendirebilecek, farkettirmeden bize istedikleri kararları aldırabilecek kabiliyete sahip esasen bir oligarşi var karşımızda. Yakın gelecekte muhtemelen tansiyonumuza, kalp ritmimizden, kanımızdaki oksijen seviyesine kadar öğrenecek ve bize bizden daha yakın olurlarsa şaşırmamamız lazım. Belki daha hissetmeden hastalıklarımızın haberini bu şirketlerden alacağız. Uzun vadede ise Neuralink gibi çalışmalarla bazılarımızı doğrudan robotlaştırmaları ya da köleleştirmeleri bile ihtimal dahilinde olduğunu söyleyebiliriz. 

Tüm bu gücü kendi ellerimizle ve büyük bir memnuniyetle verdiğimiz bu şirketlerin değerleri artmayacakta hangi şirketlerin artacak! Bu şirketlerin Fiyat Kazanç oranlarını geleneksel işler yapan firmalarla karşılaştırmak ne kadar doğru olur. Bir tarafta bize ürün satan, hizmet eden şirketler varken, diğer tarafta bizi ürün gibi kullanan oligark şirketlerin farkına ne zaman varacağız ve bazı tedbirler alacağız inanın bilmiyorum.

Kısa vadede bu firmaların yarıştığı Nasdaq’da veya diğer her borsada elbette her şey beklenebilir, gerek endeksler gerekse firmaların hisse senetlerinin fiyatları iner çıkar. Uzun vadede ise eğer bazı şirketler bunların yerlerine geçemezse veya insanlık bazı tedbirler almazsa, küresel olarak tekelleşmiş bu firmaların dünyaya hakim olması endişesinin pekte yabana atılmaması gerektiğini düşünenlerdenim. Ama şunu rahatlıkla söyleyebilirim; yakın ve orta vadede bunların çöküş senaryosunu dillendirenlerin komplo teorisyeni olduklarını düşünüyorum.