KÜRESELLEŞMENİN (GLOBALİZM) SONUNA MI GELDİK?

Bildiğiniz gibi 1989’da Sovyet İmparatorluğunun dağılması ile birlikte 1990’ların ba­şından iti­baren küresel­leşme dalga­sı, bütün dünya ekonomisini et­kisi altına aldı. ABD’nin teşvikiyle ülkeler gümrük duvarlarını birbiri ardına kaldırınca, ekonominin üretim faktörleri olan; toprak, emek, sermaye ve girişimcilik sorun olmaktan çıktı ve bu unsurlar dünyanın neresinde kendine daha uygun koşullar bulursa oraya intikal etmeye başladı. Böylelikle dünyada hem üretim, hem de büyüme ve servet arttı.

1970’lerde yaşa­nan petrol kriz­leri sonucunda artan enflasyon ve onunla mücadele sürecinde gerileyen ekono­mik büyüme oranları ve Soğuk Savaştaki iki kutuplu siyasal yapı yeni politikalara ihtiyaç duyu­yordu. İnsanlığa daha eşit koşullarda yaşam iddiasında olan kominizmin uygulandığı ülkelerde, beklendiği gibi eşitlik ve adalet sağlanamadığı, aksine toplumların baskıcı kişi ve oligarşik grupların hegomanyası altına girildiği ve daha da önemlisi ülke ekonomilerinin gerilediği ortaya çıktı. Serbest piyasa ekonomisi uygulayan ülkelerde ise, kapitalizmin toplum­lara sağladığı refah itiba­riyle daha iyi bir ekonomik yapı olduğu düşüncesi belirince, kapalı ekonomik sistem yürüten ekonomiler, kapi­talist sistemi benimsemiş ekonomileri örnek almaya başlayarak küreselleşme ve serbest piyasa ekono­misi rüzgarına kapıldılar.

Bu durum 2. Dünya Savaşı son­rasında kapitalist düzenin korunması amacıyla kuru­lan IMF ve Dünya Bankası gibi kuruluşların da deste­ğiyle gelişmekte olan ülke­ler ile gelişmiş ülkeler ara­sında entegrasyonu artırmaya başladı. İkili iliş­kilerdeki artış, önce tica­ret kanalında gerçekleşti ve 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü (WTO) kurularak ülkelerin mal ve hizmet üreticilerine, ihracatçılarına ve ithalatçılarına yardım ederek, dünya ticareti kolaylaştırıldı ve küresel ticaret kapasitesi artırıldı.

Ülkemiz ise 1980’lerin orta­sında Turgut Özal siyasetinin etkisiyle bu rüzgara kapılıp ticarette liberalleş­meyi seçti. Ticaretteki li­beralleşmeyi, finansal libe­ralleşme takip etti ve Ağustos 1989’da 32 sa­yılı Türk Lirasını koruma kararını değiştirerek finansal liberalleşmeyi pekiştirdi. Diğer gelişmekte olan ül­keler de benzer bir süreci takip ettiler ve liberalleşme yolu küresel düzeyde açılmış oldu.

Atılan bu adımlar elbette maliyetsiz olma­dı. Makroekonomik den­gesizliklerin olduğu, ban­kacılık sisteminin zayıf, bütçe açıklarının yüksek olduğu gelişmekte olan ül­keler, 1990’lar boyunca bir dizi finansal kriz ile karşı karşıya kaldılar. Bu süreçte alınan derslerle birlikte, IMF prog­ramları ile desteklenen ye­niden yapılanma çabala­rı ile birleşince, gelişmek­te olan ülkeler 2000’lerde uyguladıkları politikaların ekonomik büyüme anla­mında meyvelerini toplamaya başladılar.

Bu rüzgarda ülkemizin 1998-2007 döneminde reel milli ge­liri 3 kat artarken, Brezil­ya’nın 1.6 kat, Meksika’nın 1.9 kat, Endonezya’nın 4.5 kat, Çin’in 3.4 kat, Rus­ya’nın 4.8 kat arttı. Çin’in Aralık 2001’de Dünya Ticaret Ör­gütü’ne üye olması, küre­sel ekonomiye entegrasyo­nunu hızlandırdı. Ancak kominist idareyi terk etmeden aldığı bir takım önlemlerle serbest ticaret rejimini benimseyen Çin, işgücünün ucuzluğu nedeniyle maliyet avantajı ve üretime sağla­dığı bir takım destekler sayesinde, zaman içerisinde dün­yanın imalat sanayi merke­zi haline gelmeye başladı.

Gelişmiş ülkelerdeki şirketler üretimle­rini, işgücünün ve vergilerin daha ucuz olduğu ve teşviklerin bulunduğu, yani daha uygun koşulların olduğu ülkelere kaydırmaya başladılar, en azından bir kısmı­nı Çin’e taşıma yarışına girdiler. Nitekim Çin’in küresel tedarik zinci­rinde ne kadar kritik öne­me sahip olduğu, pandemi döneminde tamamen ortaya çıktı. Bu gelişmeler sonucunda Çin’in 1998-2023 yıl­ları arasında performan­sı göz kamaştırıcı bir hal aldı ve bu dö­nemde Çin’in milli geliri 17 kat arttı. Aynı dönemde reel milli gelir; Türkiye’de 4.3, Brezilya’da 2.5, Meksi­ka’da 3.2, Endonezya’da 14 ve Rusya’da 7.4 kat arttı.

Bütün bunlar olurken gelişmiş ülkelerin de refah seviyesinde kayda değer önemli artışlar oldu. Fakat yaşanan küre­selleşme sonunda Çin’in hızlı gelişimi ABD’yi tehdit eder hale geldi ve dünya hegomanı ABD’nin küresel ekonomideki gö­reli konumu değiş­ti. Sadece ABD’nin değil, küresel ekonomide tüm gelişmiş ülke­lerin payı azaldı. ABD ha­la küresel ekonomide en yüksek paya sahip, ancak IMF’nin yayınladığı “satın alma gücü paritesine göre milli gelir hesapları” 1990 yılında ABD’nin küresel ekonomi içindeki payının %21 iken, şu anda %15 ol­duğunu gösteriyor.

1990 yılında G7’nin küresel eko­nomideki payı %50 iken, şu anda %30’a düştü. ABD doları hala küresel ekonomide en çok kullanılan para birimi, fakat 2000 yılında ABD do­larının merkez bankala­rı rezervleri içindeki payı %72 iken, şu anda %58’e kadar düştü. 10 yıl önce Çin neredeyse ticaretinin tamamını gelişmiş ülke pa­ra birimleri cinsinden ya­parken, şu anda dış ticareti­nin dörtte birini kendi para birimi cinsinden yapabilir hale geldi.

ABD’nin sadece ekono­mik anlamda baskın po­zisyonu erozyona uğramadı, milli güç unsurlarının da güç kaybettiğini görüyoruz ve bu kendisini endişeye sevk ediyor. Örneğin G20 içerisinde artık eski gücünde değil. Çin ve Rusya’nın yakınlaşması, BRICS gibi oluşumlar si­yasi anlamda ABD’nin küresel gü­cünü zayıflatıyor. Öte yandan Doğu Asya ülkeleri ve özellikle Hin­distan kendi dinamikleri ile hızlı büyümeye devam ediyor. ABD yap­tırımlar yolu ile Rusya’yı cezalandırmaya çalışırken, Rusya arka kapıdan petrol ihraç etmeye ve ihtiyaçlarını karşılama­ya devam ediyor ve ekonomisi hala güçlü. Batı dünyasının Ukrayna’ya saldırısı sonrası uyguladığı ağır yap­tırımlara rağmen 2024 yı­lı sonunda Rusya’nın mil­li gelir büyümesinin %3.5 civarında olacağı tahmin ediliyor.

Bütün bunları bir ara­ya getirdiğimizde 1980’ler den sonra uygulamaya konu­lan küreselleşmenin, ABD için beklenmeyen sonuç­lar doğurduğu ortaya çıktı. Bunu çok daha önceden fark eden ABD yönetimleri, Çin ve onun etrafındaki oluşumları dizginlemek için uzun zamandır bir takım tedbirler aldılar, ancak yeterli başarıyı sağladıkları söylenemez. Nihayetinde Çin, ABD’nin bir numaralı küresel rakibi olarak belirdi ve onu ve çevresindekileri çevreleme ve mümkün olan her alanda zor duruma düşürme politikaları uygulanmaya başlandı. Son olarak Başkan Trump’ın uygulamaya koyduğu gümrük duvarlarını yükseltme operasyonu ile birlikte bir takım siyasi kararları artık küreselleşme olgusunun sona erdiğine işaret ediyor. Çünkü bu koşullarda ülkeler kendilerini korumak için tedbirler alacaklar ve hemen her şirket kendi ülkesine zaman için de dönmek zorunda kalacaktır. Öte yandan Trump’ın taahhüt ettiği politikaların ABD’yi eski günlerine götüreceği ko­nusunda ise belirsizlik söz konusudur. Doğrudur alınan bu tedbirlerle Çin’e zarar verilmektedir, ama ABD’de bundan zarar görecektir.

Sonuç olarak dünya hegomanı emperyal ABD, küresel düzeyde kendine rakip istememekte ve Trump’ın “Make America Great Again” sloganı ile eski günlerine dönmeyi hayal etmektedir ve 1990’larda kendi teşvikiyle yaygınlaştırdığı küreselleşmenin, bu yolda kendisine zarar verdiği düşüncesi ile ülkesini diğer ülkelere kapatma yolunu tercih etmiştir. Öte yandan iki kutuplu yönelimdeki dünyanın dengesini değiştirmek için çabaları söz konusudur. Zaman içinde kimin haklı veya başarılı, kimin haksız veya başarısız olacağını ve durumun ne hale dönüşeceğini hep birlikte göreceğiz.