Ramazan Sözlüğü: “ Enderun Usulü “

Ramazan Sözlüğü: “ Enderun Usulü “

9 Ramazan 1447 / 27 Şubat 2026

Osmanlı geleneği bir uygulamadır. Enderûn usûlü teravih geleneği Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi’nin (V.1712) tertip ettiği; her dört rekâtında farklı makamlar uygulanarak kılınan bir namaz usulüdür. Seçilmiş güzel sesli müezzinler tarafından, teravih namazının teravih aralarında (dört rekât aralarındaki dinlenmeler); ramazanın ruhuna uygun, namazın huşusunu artıracak makam geçkileriyle icra etmek için değişik makamlarda eserler, ilahiler okunması ve selatu selam okunmasıdır.

Buradaki diğer bir ayrıntı ise müezzinlerin okuduğu makama uygun olarak imam hatibin, bir sonraki dört rekâtı o makamda kıldırmasıdır. Bazen de imam makam değiştirir ve bu defa müezzinler o makama uygun ilahiler okurlar.

Unutulmuş bir gelenek olup son yıllarda ülkemizin değişik camilerinde uygulanmaya başlamıştır. Enderun Teravih’in kılınma amacı, namazda farklı makamlar kullanmak suretiyle ibadete manevi bir boyut kazandırmaktır. Aynı zamanda bu namazın salavat, ilahi ve zikirler eşliğinde farklı makamlarla kılınmasının bir diğer sebebi ise cemaati camiye gelmeye teşvik etmek ve camiye gelenleri huzura kavuşturmaktır.

Enderun Usulü Teravih, iki şekilde kılınır.

Birincisinde imam, müezzinleri makam geçkileri ile yönlendirir, ikincisinde ise makamlar arasındaki geçkileri müezzinler sağlar. Buna göre ilk gecede geçkileri müezzinler sağlar. Namazda Fatiha'dan sonra okunan zamm-ı sureler ise asla rastgele seçilmez. Manalarına bakılarak tertip edilirler. Seçilen ayetler, daha çok rahmet ayetleri ve tesbih ayetlerinden oluşur.İlk on günde Ramazan ayına ulaşmaktan duyulan sevincin dile getirildiği ilahiler, ikinci on günde yerini Allah’tan rahmet ve merhamet niyaz eden ilahilere bırakır.

Son on günde ise Ramazan’ın uğurlanmasından duyulan hüzünlü ilahiler okunur. Kısacası Enderun usulü Teravih Namazı, her dört rekatı Türk Musiki’nin farklı makamlarında kılınan ve bu makamların ilahilerle süslendiği, müezzinlerin ise makamlar arasında geçişi salavat eşliğinde yaptığı bir Osmanlı Enderun Mektebi geleneğidir.

Enderun Teravih’inde en çok hicaz, segâh, isfahan, uşşak ve acemaşiran makamları kullanılır. Kullanılan bu makamlar sayesinde Teravih’e geç kalan bir kimse, namazın kılındığı makamdan hocanın kaçıncı rekatı kıldırdığını anlayabilir.

Günümüzde Enderun Usulü Teravih namazı Diyanet İşleri Başkanlığının teşvikiyle yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır. 

Araştırmacılar Nurun Nisa BAYRAM ve Mustafa ÖZFİDAN “ Teravih Namazına Dair Bir Durum Çalışması (Enderûn Usûlü Teravih Namazı Örneği) “ isimli makalelerinde şu bilgileri vermektedir:

Teravih namazının dört rekâtlık bölümlerinin farklı makamlardan tilavetle kılınması ile aralarında uygun ilahi ve salavatların okunması şeklindeki cami mûsikîsi uygulaması teravih tertibi adıyla anılmaktadır. Normal teravih namazı ile Enderûn usûlü teravih namazı arasında farklar makamsal ayrımın yanı sıra şekil, içerik ve estetik yaklaşım açısından oldukça belirgindir.  Katılımcılara yöneltilen Enderûn teravih namazının diğer teravih namazlarına nazaran tercih edilme durumu sorulduğunda tüm katılımcıların Enderûn tertibini tercih ettiği görülmüştür. Bir katılımcı (K.3) bu şekilde kılınan namazın insandan tembellik, yorgunluk, bitkinlik, üşengeçlik ve gaflet gibi halleri yok ettiğini; insana huzur, aşk ve şevk verdiğini ve bu açıdan da namazı sevdirme gibi bir tarafı olduğunu belirtmiştir. Bir diğer katılımcı (K.6) kendi yapısının enerjik olduğundan bahsedip bu şekilde kılınan namazın kendisinde oluşturduğu duyguları heyecan, coşku, aşk ve cıvıl cıvıl kelimeleriyle izah etmiştir. Bir katılımcı ise (K.5), makamlarla okunan Kuran tilavetinin yavaş ve güzel okunduğu gerekçesini belirterek, ayetlerin anlamını düşündürmesi, imam ve cemaatin Enderûn usûlü teravih namazının özel olduğunu hissetmesi ve hissettirmesi bakımından çok önemli olduğunu vurgulamıştır.

Geleneksel Türk mûsikîsi ile ibadet arasındaki kadim ilişkiyi genç nesillere aktararak dinî duyarlılığı sanat estetiğiyle buluşturmak için bu uygulamanın sürekliliğini sağlamak gerektiği noktası görüşmeler sonucunda ulaşılan bir durumdur. Diyanet İşleri Başkanlığı ve bazı cami cemaatlerinin bu usûlü yeniden canlandırma girişimleri, toplumda geleneksel formlara yönelik artan ilgiyi yansıtmakta ve ibadetin kültürel boyutuna dair farkındalığı pekiştirmektedir.  Bu usûlün daha fazla yayılmasını ve gelecek Ramazan aylarında da devam etmesini isteyip istemediklerine dair soruya bir katılımcı (K.5), bu tertîbin tüm Ramazan ayı boyunca ve özellikle merkezî camilerin tamamında uygulanması gerektiği şeklinde cevap vermiştir. Bir diğer katılımcı ise (K.6) konuyla ilgili şu ifadelere yer vermiştir: “Bence teravihin hep bu şekilde kılınması çok güzel. Bu anlamda belki insanlar olumsuz bakıyor mu bilmiyorum ama bütün teravih namazları böyle kılınsa daha da güzel olacakmış gibi geliyor bana…” Katılımcıların bu usûldeki teravih namazını normal olana tercih ettikleri söylenebilir. Bu konuda bazı katılımcılar doğrudan şu ifadelerde bulunmuştur:

“Kıyasladığımda Enderûn usûlü benim için daha iyi, değerli.”

“Tabi ki de Enderûn usûlü ile kılınan teravih namazını tercih ederim. Çünkü daha yavaş okunuyor daha makamla okunuyor ayetleri anlayabiliyoruz en azından hani bilenler için bilmeseler dahi en azından böyle yat kalk yat kalk bir teravih namazı değil yavaş ve güzel bir şekilde namazımızı kıldık diyebilirim.”

“Enderûn usûlü Teravih namazında ise birbirinden farklı, tatlı, tuzlu ve orta şekerli makamlar bulunduğundan dolayı, diğer bir açıdan da bakmak istenirse ilahi okunduktan sonra o ilahiye uyumlu namaz kılındığına mütevelliden halkımız bu Enderûn usûlüne ister istemez merakla aşkla ve iştiyakla namaz kılmaya devam edip, namazın bitmesini istememekteler.”

“Bu yıl çok güzel geçti cami sanat ve emek tek kelime ile muhteşem”

“Farklı makam olmadan, tek bir makam ile kılınan uzun namazlar insana tembellik hissi, uyku hissi, Yorgunluk hissi, gaflet vb. haller getirmesi nedeniyle, her camide Enderûn usûlü teravih namazı kılınmasını çokça isterim.”

Kur’ân tilâvetinde kullanılan makamlar, metnin anlam derinliğini pekiştirerek dinleyicide duygusal ve zihinsel bir etkileşim oluşturmaktadır. Makamların doğru ve yerinde kullanımı, hem tilavetin anlaşılırlığını artırmakta hem de metne karşı duyulan huşûyu derinleştirmektedir. Yapılan araştırmalar, belirli makamların Kur’an’daki temalara uygun düşecek şekilde seçilmesinin dinleyicinin manevi tecrübesini olumlu yönde etkilediğini ortaya koymaktadır. Katılımcılarından birinin (K.6) teravih namazının sürekli değişen makamlarla kılınmasını “aşk” kelimesiyle ifade ettiği görülmektedir. Yine aynı katılımcı “Her camide Enderûn usûlü teravih namazı kılınmasını çokça isterim. Zaten Gürcü Mehmet Paşa Camiimizin ağzına kadar dolup taşmasının tek bir nedeni vardır; o da makamlı bir usûl ile teravih namazı kılınmasıdır.” diyerek fikirlerini paylaşmıştır. Başka bir katılımcı da (K.4) değişik makamlarla kılınan namazların ve okunan ilahilerin oluşturduğu atmosferin kendisini mutlu ettiğini; bu icraların etki gücünün yüksek olması sayesinde insanları camiye çekme, camiyi doldurma gibi bir yönü olduğunu ve bu işin sadece Ramazan’da değil mübarek gecelerde ve hatta normal günlerde de devam etmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Katılımcıların Enderûn usûlüne dair tüm bu görüşleri incelendiğinde, bu tarz kılınan teravih namazının insanlar üzerinde daha derin dini yansımalar bıraktığı söylenebilir.