Ramazan Sözlüğü: “ Sadaka “

Ramazan Sözlüğü: “ Sadaka “

23 Ramazan 1447 / 13 Mart 2026

Gönüllü olarak veya dinî bir vecîbeyi yerine getirmek üzere ihtiyaç sahiplerine yapılan maddî yardım.

Sözlükte “(haber) gerçek olmak; doğruluk” gibi anlamlara gelen sıdk kökünden türeyen sadaka kelimesi (çoğulu sadakāt), Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için ihtiyaç sahiplerine yapılan gönüllü veya dinen zorunlu maddî yardımları, bu çerçevede verilen para ve eşyayı ifade eder.

Kelime Türkçe’de daha çok dilencilere yapılan küçük para yardımını belirtmek üzere kullanılır. Sadaka vermeye tasadduk denilir. 

Fakihler âyet ve hadislerdeki kullanımlarını dikkate alarak beş tür sadakadan söz etmişlerdir. 

1. İslâm’ın beş şartından ve farz ibadetlerden birini oluşturan sadaka (zekât). Birçok âyet ve hadiste kelime bu anlamıyla geçer. 

2. Bedenin zekâtı olmak üzere ramazan ayının sonunda yerine getirilmesi vâcip olan sadaka-i fıtır (fitre). 

3. Kişinin kendi iradesiyle üstlendiği yükümlülük anlamındaki nezir gereğince hayır yolunda yapılması vâcip olan harcama (adak sebebiyle tasadduk). 

4. Belirli suç veya hataların telâfisi amacıyla Allah hakkı olarak ifası farz olan fidye ve kefâret kapsamındaki sadakalar. 

5. Tatavvu sadakası (gönüllü bağış). İlk dört grupta yer alan sadakalar özel terimleriyle fıkıh eserlerinde ele alınmıştır 

 

Âyet ve hadisler sadakayı teşvik ettiği gibi bunun insan onurunu kırmayacak biçimde gerçekleştirilmesine de büyük önem vermiş, dilenmeyi insanın saygınlığıyla bağdaşır bulmamıştır.

Kültürümüzde “sadaka taşı” (sadaka çukuru) adıyla bilinen ve Tanzimat dönemine kadar devam etmiş olan yardımlaşma usulü dilenciliğin önlenmesi veya asgari düzeye indirilmesi için alınmış bir tedbir mahiyetindedir.

Camilerin herkesin göremeyeceği bir köşesine konulan mermer bir sütunun üstüne bir çukur açılır, isteyenler sadakalarını buraya bırakır ve ihtiyaç sahipleri ihtiyacı olan miktarı alarak sıkıntısını giderirdi. 

Şimdi Hz. Peygamberin dilinde “sadaka” olarak adlandırılan davranışları hadis kaynaklarımızdan sıralayacağımız hadislerle bunu ortaya koymaya çalışalım:

• Güzel söz sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, II, 312)

• Yumuşak söz sadakadır. (Buharî, Edep, 34)

• Kardeşinin yüzüne tebessüm etmen sadakadır. (Tirmizî, IV, 339)

• Allah’ın kullarına selâm vermen sadakadır. (Buharî, Sulh, 11)

• İnsanlara yol göstermen sadakadır. (İbn Hanbel,Müsned, II, 154)

• Yolunu kaybedene yol göstermeniz sadakadır.(İbn Hanbel, Müsned, II, 42)

• Yolda insanlara eziyet veren bir şeyi kaldırıp atman sadakadır. (Buharî, Mezalim, 34)

• Bir kimsenin bineğine binmesi için yardımcı olman sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, II, 350)

• Bir kimsenin yükünü yüklemesi için yardımcı olman sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, II, 316)

• Dolmuş kovanı kardeşinin boş kovasına boşaltman sadakadır. (Tirmizî, Birr, 36)

• Zayıf bir kimseye gücünle yardımcı olman sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, V, 154)

• Sanat ehline yardımcı olmanız sadakadır. (el-Heysemî, Hilye, VII, 109)

• İki kişinin arasını bulman, iki kişinin arasında adaletle hükmetmen sadakadır. (Buharî, Sulh, 11)

• Konuşma özürlü (ersem) bir insanın kendisini ifade etmesine yardımcı olman sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, V, 154)

• Hastaları ziyaret etmeniz sadakadır. (el-Heysemî, Hilye, VII, 109)

• Toprağa diktiğiniz her bitki, her ağaç sizin için sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, VI, 362)

• İnsanın veya hayvanların ondan yedikleri sizin için sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, VI, 362)

• İnsanlarla iyi geçinmek sadakadır. (İbn Ebi'd-Dünya, Mudarât, s. 24)

• Çocuklarınıza yedirdiğiniz sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, IV, 121)

• Eşinize yedirdiğiniz sadakadır. (İbn Hanbel, Müsned, IV, 121)

• Yanınızda çalışanlara yedirdiğiniz sadakadır.(İbn Hanbel, Müsned, IV, 121)

• Kişinin kendi ailesi için nafaka temin etmesi sadakadır. (Buharî, İman, 41)

• En üstün sadaka kişinin ilim öğrenmesi ve öğrendiği ilmi Müslüman kardeşinde öğretmesidir.(İbn Mace, I, 89)

• Cenazelere katılmanız sadakadır. (el-Heysemî, Hilye, VII, 109)

• Emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münker sada-kadır. (Ebu Davud, Tatavvu, 12)

• Namaza attığınız her adım sadakadır. (Buharî,Cihad, 62)

• Allah’a hamd etmeniz sadakadır. (Müslim, Musafirin, 84)

• Allah’ı tespih edişiniz sadakadır. (Ebu Davud, Ta-tavvu, 12)

• Allah’ı tekbir edişiniz sadakadır. (İbn Hanbel,Müsned, V, 167)

• Şerden uzak olmanız sadakadır. (İbn Ebi'd-Dünya, Kitabu’s-Samt, 179)

• Maruf olan her şey sadakadır. (İbn Ebi'd-Dünya, Kitabu’l-Havaric, s. 21)

Bütün bu hadislerden hareketle Hz. Peygamberin dilinden sadakayı şu şekilde tarif etmek mümkündür. Sadaka, kişinin Rabbine, kendine ve bütün insanlara karşı sadakatini gösteren her davranıştır. Yani sıdk üzere olan sadıkların davranışıdır sadaka.

Sadaka, sadece ramazan ayına mahsus bir ibadet ve davranış değildir. Biz zekât ve sadaka-ı fıtır gibi mali ibadet ve sorumluluklar haricinde çerçevesini Peygamber Efendimiz (s.a)’in çizdiği komşusu aç iken tok sabahlayan ölçüsünü iyi biliriz. Yani ramazan ayı haricinde de ihtiyaç sahibi kardeşlerimize el uzatmaya devam ederiz. Ancak ramazan ayında bir kişiye iftar ettirmek, bir sofraya katkı sunmak ve zor durumda olan bir kardeşimize el uzatmak için daha gayretli oluruz. Bu hem “ …. Şüphesiz ki iyilikler kötülükleri yok eder … “ ( Hud, 11/114) müjdesi hem de diğer müjde ve sorumluluk duygumuz gereği sadaka konusunda daha gayretli oluruz.

Rabbim sadaka ve diğer yerine getirdiğimiz güzelliklerin karşılığını dünya ve ahiret görmeyi hepimize nasip eylesin.